Wederopbouw Kalkhaven – Walsteeg

Op 6 januari 1945, het laatste jaar van de de Tweede Wereldoorlog, was er een vergissingsbombardement door Engelse vliegtuigen op Gorinchem, bommen landden op de Kalkhaven en de Walsteeg (tegenwoordige naam is Altenastraat). Zover bij mij bekend zijn er geen slachtoffers gevallen bij dit bombardement.

Achteraan op deze foto uit 1896 is na de Walsteeg de voormalige bebouwing te zien

Van de ravage na het bombardement is een aantal foto’s bewaard gebleven. Op een aantal foto’s is op de achtergrond de Dalempoort en molen De Hoop te zien. Tegenwoordig zijn beide Rijksmonumenten, die gelukkig gespaard zijn gebleven tijdens de bezetting.

Foto met onderschrift uit Oud-Gorcum Varia
Foto Reg. Archief Gorinchem
Foto Facebook – Antoni van Camp
Foto Facebook – Antoni van Camp
Na het bombardement – Foto Regionaal Archief Gorinchem

Al vrij snel na het bombardement zijn er nieuwe plannen gemaakt door architectenbureau J. en W.C. de Bie, plannen met allure, goed passend bij de bestaande bebouwing op de Kalkhaven. Deze plannen zijn helaas nooit uitgevoerd. Als je het plan bekijkt kan je bijna niet anders concluderen dat dit een gemiste kans voor de stad is!

Van het bestaan van de plannen wist ik niet, tot ik een bericht ontving van een oud medewerker van architectenbureau de Bie. De boodschap: een deel van het archief van het failliete bureau was bewaard gebleven, maar kon niet langer op de huidige opslaglocatie bewaard worden en zou vernietigd worden. Als ik nog iets wilde redden, dan moest dat per direct!

Bij het faillissement van De Bie zou zo’n 70 procent van het totale archief al bij het vuilnis verdwenen zijn. Triest, aangezien De Bie meer dan een eeuw lang veel gebouwen in onze stad (en omgeving) heeft ontworpen en verbouwingen heeft vormgegeven. Ik heb vrij genomen op mijn werk en ben naar de opslaglocatie (nabij Werkendam) gereden om wat tekeningen op te halen. De veronderstelling was dat het niet veel zou zijn. Daar aangekomen wachtte een aantal pallets (!) vol archiefdozen met plannen op me. Dit kon nooit allemaal in de auto worden meegenomen en kon ik ook zeker thuis niet allemaal kwijt. Na wat telefoontjes te hebben gepleegd en uiteindelijk met de archivaris van het Regionaal Archief te hebben gesproken kon ik de tekeningen overdragen aan het Regionaal Archief. Na een quarantaineperiode zouden de tekeningen, toch een belangrijk stuk geschiedenis van de stad, worden opgenomen in het archief. Ik mocht ze komen brengen!

Een pallet met tekeningen, zoals opgeslagen was in de loods.

Toen begon het uitzoekwerk, we moesten een keus maken en besloten dat we de plannen van Gorinchem zouden uitzoeken en de rest (veel plannen uit dorpen in de omgeving van Gorinchem, maar ook standaard werk zoals zwembaden en sporthallen door het land heen) zou weg gaan, zoals het plan al was. Met drie man hebben we alle tekeningen uit de dozen gehaald, bekeken of het Gorinchem betrof en alles dat betrekking op onze stad had heb ik in de auto gelegd. Ik heb een aantal ritten nodig gehad om de plannen naar Gorinchem te transporteren.

Al snel werd duidelijk dat er ook bijzonder materiaal tussen zat. Diverse plannen die zijn uitgevoerd zullen ook bij de gemeente in het Regionaal Archief opgenomen zijn. Niet alle getekende plannen zijn ook werkelijk uitgevoerd, maar veel plannen wel. Bekende firma’s uit de twintigste eeuw als Jan Worm, In den Paradijsvogel, Pasteur, Mortier, Bahlmann, Krijgsman, de Wilhelminafontein en nog veel tekeningen meer passeerden de revue. Fijn dat deze plannen op een goede plek terecht zijn gekomen en niet weggegooid zijn!

Tussen al deze plannen uit verschillende decennia bleek ook een ontwerp te zitten uit februari 1945 voor nieuwe huizen aan de Kalkhaven / Walsteeg, plan nummer 558. Het ging om de panden die vernietigd / beschadigd waren bij het vergissingsbombardement een maand eerder.

Plan nieuwbouw Oost Kalkhaven / Walsteeg

Op onderstaande tekening is te zien voor welke locatie de nieuwbouw bedacht was. De Walsteeg op dit kaartje heet nu Altenastraat.

Situatieschets voor de nieuwbouw – plan de Bie

De plannen waren duidelijk geënt op de terugkeer van de mensen die in de gebombardeerde huizen woonden, aangezien bij alle panden de namen van de bewoners vermeld staan:

  • van Wijk
  • Morang
  • Wed. Struik
  • Wed. Kusters
  • Groeneveld

Zoals te zien is op onderstaande tekeningen waren de plannen met veel zorg uitgetekend. Geen eenheidsworst zoals er tegenwoordig vaak wordt gebouwd (ook in de Gorcumse binnenstad), maar mooie gevels, met diversiteit en zelfs een luifel bij één van de woningen.

Perspectief heropbouw panden Oost Kalkhaven – Walsteeg, gezien vanuit het westen
Perspectief heropbouw panden Oost Kalkhaven – Walsteeg, gezien vanuit het oosten

Ook al was en is de Walsteeg een smal straatje, op de tekeningen werd toch een groots aandoende gevel ontworpen door De Bie, met een gevelsteen herinnerend aan de heropbouw [1945] en een sierlijk omlijste toegang tot een trap naar bovenhuizen.

Zoals gezegd zijn deze plannen nooit uitgevoerd. Waarom niet weet ik (nog) niet. Mogelijk is er bij het Regionaal Archief nog documentatie over te vinden. In het online krantenarchief heb ik geen informatie kunnen vinden over het bombardement of de wederopbouw. De administratie van De Bie is zover ik weet verloren gegaan.

Wat is er dan wel gebouwd na de oorlog?

Onderstaande foto illustreert hetgeen er in de wederopbouwperiode is neergezet: een fors massief volume als flatgebouw, dat niet erg past in het beeld van de Kalkhaven. Ik kan me indenken dat er met alle woningnood snel een oplossing moest komen, die ook niet al te duur was en er daarom concessies gedaan zullen zijn in de kwaliteit van het plan. Ik zie het vooral als een gemiste kans voor de stad. Het plan van De Bie had dit deel van de Kalkhaven / Altenastraat (en vanaf de Altenawal) een stuk beter laten ogen!

Zicht op appartementen aan de Kalkhaven zijdefoto Google Maps
Uitzicht op appartementen vanaf Buiten de Dalempoortfoto Google Maps

Met dank aan
Marnix de Vries,
Gerwin van Wijngaarden,
Regionaal Archief Gorinchem.