De Tweede Wereldoorlog

De dreiging van oorlog

Eind jaren 1930 hing de oorlogsdreiging al in de lucht in Nederland; ook bij de Vries Robbé speelde dit uiteraard ook een doorlopende rol.

Er werd onder andere een luchtbeschermingsdienst opgezet en er kwamen onder andere EHBO’ers, een brandweer, gasverkenners en gasontsmetters om maar goed voorbereid te zijn op een eventuele aanval. Alle deelnemende medewerkers werden getraind en hielden met regelmaat oefeningen. De leiding was in handen van ir. C.P. Gilde (hij trad in juni 1939 ook toe in de gemeenteraad).

Op donderdag 20 juli 1939 was er bijvoorbeeld zo’n oefening. Na een luchtalarm om 20:30 moesten de mensen naar een schuilplaats vluchten. Bij deze eerste oefening werd verondersteld dat er een luchtaanval op de fabrieken plaatsvond, het personeel moest vluchten naar de twee schuilkelders die zich bevonden tussen de montagewerkplaats bij Fabriek I en de ramenwerkplaats. Na de aanval zouden de reddingswerkers aan de slag moeten. In het scenario werd het terrein gebombardeerd, er sloeg een gasbom met mosterdgas in en er was een instorting waaronder een aantal personen bedolven waren.

Gasverkenners kregen de opdracht om de grenzen van het besmette terrein af te zetten met bordjes, dit deden ze dus door laag bij de grond te snuffelen (het strijdgas was zwaarder dan lucht) om te bepalen waar het gas was en dienden het besmette terrein met borden te markeren. Op het bord staat “VERBODEN TOEGANG, BESMET”.

Gasoefening Vries Robbe juli 1939 gasverkenners.jpg
Oefening van de gasverkenners juli 1939

Nadat het gasgevaar was geweken konden eventuele gewonden worden vervoerd, zoals op deze foto te zien is: iedereen draagt een gasmasker.

Gasoefening Vries Robbe juli 1939 gewonden verzorgen
Slachtoffer gasaanval wordt in veiligheid gebracht

Onderstaande foto laat de ontsmettingsploeg zien die met een karretje met onder andere chloorkalk naar de te ontsmetten plek rijden. De met gas besmette plek zou moeten worden schoongespoten en bestrooid worden met chloorkalk om het weer ongevaarlijk te maken.

Gasoefening Vries Robbe juli 1939 ontsmettingsploeg.jpg
De ontsmettingsploeg in actie met een handkar, geladen met o.a. chloorkalk

Aan de overkant van de Linge bij Fabriek II was een brandbom gevallen. Daar werd met een nieuwe motorspuit de (denkbeeldige) brand geblust. De spuit had een capaciteit van 600 liter per minuut en er werd tot de nok van het gebouw gespoten (zo’n 15 meter hoog). Ook hier vielen natuurlijk gewonden die getransporteerd moesten worden naar de overzijde van de Linge om daar ook verzorgd te worden.

De oefening was een succes en werd uitgevoerd onder toeziend oog van de stedelijke luchtbeschermingsdienst. Hier waren dhr. Nijemantink (hoofd luchtbeschermingsdienst Gorinchem), de heren Geijtenbeek, Kreukniet, Mehl, Neuman, ir. van Wagensveld en Westerink voor naar de VR gekomen, samen met de directie (C.T. de Vries Robbé) hebben ze het schouwspel gevolgd vanuit het kantoor.

Vanuit de luchtbeschermingsdienst werden de medewerkers van de VR ook in de gelegenheid gesteld om voor zichzelf en hun gezin gasmaskers aan te schaffen. Het advies was om per gezien in ieder geval over 1 a 2 gasmaskers te beschikken. De aanschaf kon eventueel ook via een betalingsregeling. Het bedrijf organiseerde ook oefenavonden met gasmaskers voor de medewerkers. Alles om maar goed voorbereid te zijn dus.

Plattegrond fabrieken 1939 met schuilplaatsen
Plattegrond 1939 van fabrieksterreinen met aangegeven vluchtroutes naar schuilplaatsen

Schuilplaatsen (1939)

Ook commercieel werd op de oorlogsdreiging ingespeeld vanuit het bedrijf. Luchtaanvallen zouden realiteit kunnen worden, de Vries Robbé had stalen schuilplaatsen ontwikkeld. Deze advertentie stond op 24 september in de Maasbode
De Maasbode 24-09-1939.jpg

April-Mei stakingen 1943

In april / mei 1943 kwam het Nederlandse volk in opstand tegen de bezetter en waren er in het hele land grote stakingen. Mensen legden massaal het werk neer uit protest. Zo ook in Gorinchem, de Vries Robbe was een van de eerste bedrijven in de stad waar het werk ook werd neergelegd op vrijdag 30 april.

2018-12-05 21_58_42-De April-Mei-Stakingen van 1943 Vries Robbe
Uit ‘de april-mei stakingen van 1943’, door P.J. Bouman (1950)

In het jubileumboek dat uitgegeven is bij het 75-jarig bestaan van het bedrijf werd kort (en luchtig) op de staking van 30 april teruggeblikt:

Jubileumboek Vries Robbe 1956, pagina 226.JPG
Alinea uit het jubileumboek ‘De Vries Robbé & Co 1881-1956’ (pag. 226)
Telex over de staking gericht aan Brigadefuhrer Dr. Harster waarin ook de Vries Robbé genoemd wordt (NIOD?)

Oefeningen

Veiligheid voor het personeel was belangrijk, in elk personeelsblaadje werd daar wel aandacht aan besteed. Ook tijdens de Tweede Wereldoorlog, onderstaande aankondiging van een luchtalarmoefening werd in het blaadje ‘Mededeelingen voor het personeel no. 19’ afgedrukt.

Oefening bij luchtalarm d.d. 16 april 1943
Aanvulling op eerdere communicatie – mededeelingen no. 21

Helaas is er in de blaadjes geen evaluatie opgenomen van het verloop van deze oefening.

Business as usual?

Natuurlijk ging ook het gewone leven door, er moest gewerkt en gelachen worden. Onderstaande is een programma van een cabaret-avond eind 1943 met als titel “De zon gaat weer schijnen!”. In die titel klinkt het verlangen naar vrijheid duidelijk door.

Programma cabaret oktober 1932 - Vries Robbe
Programma cabaret-avond 1943 (Regionaal Archief Gorinchem)

De Vries Robbé Nieuws d.d. 28 augustus 1941

Zoals in bovenstaand artikel te lezen is was er ook behoefte aan meer gezamenlijke activiteiten, zoals wandelen in groepsverband. De aanvraag om een wandelvereniging op te richten vanuit De Vries Robbé werd niet gehonoreerd en tot nader order uitgesteld. Ik weet eigenlijk niet of (en wanneer) deze ooit nog is opgericht.

Arbeitseinsatz en concentratiekampen

Tijdens de oorlog zijn ook werknemers van de Vries Robbé in Duitsland te werk gesteld en in concentratiekampen beland. Niet iedereen kwam terug …

Groepsfoto van personeel van de Vries Robbé met voor de groep een bord met de tekst ter herinnering aan onze verplichte arbeid in Duitsland 1942 F13767.1.jpg
Groepsfoto van personeel van de Vries Robbé dat in Duitsland te werk gesteld is.  (Foto Regionaal Archief Gorinchem)

Voor de groep een bord met de tekst “Ter herinnering aan onze verplichte arbeid in Duitsland 1942 tot ????”

Het bedrijf bleef steeds betrokken bij het in Duitsland te werk gestelde personeel, in het Regionaal Archief in Gorinchem is nog wat correspondentie bewaard gebleven, zoals deze nieuwjaarsgroet voor het jaar 1943 van Nico van Horssen die in Schweinfurt te werk gesteld was.

Wegens onder andere papiertekorten was het personeelsblaadje de Vries Robbé-nieuws stopgezet in 1942, na een tijdje kwam er een eenvoudiger en kleiner alternatief ‘Mededeelingen voor het Personeel”, een verkorte versie van het nieuws. Van een aantal ontvangen berichten uit Duitsland werd in dat blaadje ook melding gemaakt.

Groet uit Duitschland, Mededeelingen no. 13 (januari 1943)

Bovenstaande ‘groet’ werd van dhr. Dijkers ontvangen van een groep medewerkers in Kiel, ook M. van den Anker en G. Roza stuurden een nieuwjaarswens aan de collega’s in Nederland.

Onderstaand bericht werd enkele weken later afgedrukt. Hierin worden locaties in Rheinbeck (Ramenmonteur J. de Bruin), Bochum (Ramenmonteur W. Roos) genoemd, en het feit dat een groep van Schweinfurt naar Bergtheim overgeplaatst is (M. de Kriek, G. v.d. Dool, A. v. Loon, A. Kamsteeg, P. Verhoef, A. v.d. Bout en A. Kouwenhoven).

Groet uit Duitschland, Mededeelingen no. 16 (februari 1943)
Groeten uit Duitschland – Mededeelingen no. 25 (juni 1943)
Groeten uit Duitschland – Mededeelingen no. 26 (juli 1943)

Henri Bartol (geb. 22 februari 1919) was een VR-collega die in concentratiekamp Neuengamme is overleden, hij was opgepakt tijdens de razzia in Gorinchem op 3 oktober 1944 en overleed in het kamp op 8 februari 1945 op 25 jarige leeftijd….
Onderstaande rouwadvertentie van het bedrijf stond afgedrukt in het Nieuwsblad voor Gorinchem en Omstreken d.d. 7 juli 1945. Zijn familie heeft na de bevrijding dus nog twee maanden in onzekerheid geleefd over zijn lot.

Advertentie Henri Bartol Nieuwsblad voor Gorinchem en omstreken 19450707

Voor de familie waren er natuurlijk nog veel vragen, wat was er precies gebeurd? Onderstaande oproep stond op 21 juli in Trouw:

19450721 - Trouw _ speciale uitgave voor Rotterdam en omstreken - Henri Bartol

Circulaire voor het personeel nummer 13 uit 1933, hierin is duidelijk te lezen dat het een zware periode was en er niet veel vanzelfsprekend was. Er wordt wel hoopvol naar de toekomst gekeken, de bevrijding voor Gorinchem was in aantocht.

Circulaire voor het personeel (no. 13 – 1944)